Dikkat Eksikliği ve HB

DİKKAT EKSİKLİĞİ VE HİPERAKTİVİTE BOZUKLUĞU NEDİR?

Dikkatsilik, Başlanılan işin ve odaklanmanın sürdürülememesi, unutkanlık, dağınıklık. Aşırı hareketlilik, Uygun olmayan durumlardaki aşırı hareketlenme, el ayak hareketleri, çok konuşma. Dürtüsellik, Sonunu düşünmeden yapılan ve birey açısından zarar görme riski taşıyan eylemler. Dürtüsellik, dikkatsizlik ve hiperaktivite ile karakterize olması için, erken başlangıçlı, nörogelişimsel bozukluk, belirtilerinin 12 yaşından önce başlamsı, iki ya da daha çok ortamda görülmesi ve işlevselliği bozması ya da niteliğini düşürmesi gerekmektedir.

DSM-5' te "Nörogelişimsel Bozukluklar" başlığı altında yer almıştır. Belirtiler 12 yaşından önce başlaması gereklidir. Dikkatsizlik ve/veya aşırı hareketlilik/dürtüsellik boyutlarındaki 9 kriterden 6'sını karşılaması gereklidir. 17 yaş üstü için 9 kriterden 5'i tanı koymak için yeterlidir. "En az iki alanda işlevsellikte bozulma" yerine "en az iki alanda semptom varlığı" yeterlidir. Yaygınlığının yaklaşık %5,29 olduğu bildirilmiştir. Başlangıçta bir çocukluk hastalığı olarak görülmüş. Artık DEHB’ nin yaşam boyu yaygınlığı kabul edilmekte. Çocukluklarında DEHB tanısı alan olguların % 40-60’ ında erişkin dönemde tanı devam etmekte. DEHB sıklığı: 8 yaş için %14,4, 11 yaş için %5,3, 15 yaş için %3

PSİKOSOSYAL RİSKLER NELERDİR?

DEHB’li çocukların: Ebeveynlerinde psikopatoloji , maternal depresyon, Aile içi anlaşmazlık , aile bağlarında zayıflık. Babada antisosyal davranış öyküsü. Parçalanmış aile öyküsü daha yüksek oranda görülmüş. Bir şey yapmadan önce düşünmeleri için gerekli süre boyunca durmalarını sağlayan sistem iyi çalışmaz (Frontal Lob-Prefrontal kortex) Frene basmazlarYapılan hatalardan ders almazlar, geçmişteki başarıları örnek almazlar. Davranışlarının sonucunu önceden tahmin edemezler. Davranışlarını geleceği düşünerek yönlendiremezler. Olaylar karşınında hemen ilk duygusal tepkilerini gösterirler

DİKKAT EKSİKLİĞİ BELİRTİLERİ NELERDİR?

  • KLİNİK BELİRTİLERİ

DSMVI’te “kendini gösterme şekline” göre bulgular aşağıdaki gibi incelenmektedir; Dikkatsizlik: Dikkatini bir noktaya toplamakta zorluk. Dış uyaranlar ile dikkatin kolayca bozulması. Dikkati sürdürmede zorlanma. Unutkanlık, dağınıklıK. Eşyalarını sık kaybetme. Aldığı sorumluluk ve görevleri unutma. Genel olarak karşısındaki insanın konuştuklarını dinlemiyormuş gibi görünme. Diğer insanlarla işbirliği yapmakta güçlük çekme. Çoğu zaman üzerine aldığı görevlerde ya da oynadığı etkinliklerde dikkati dağılır. Dersler, konuşmalar sırasında ve uzun yazıları okurken odaklanmada güçlük yaşar. Doğrudan kendisine konuşulduğunda çoğu zaman dinlemiyormuş gibi görünür. Belirgin bir çeldirici olmasa bile kafası başka yerde görünür. Çoğu zaman yönergeleri izlemez ve okul ödevlerini, ufak tefek işleri tamamlayamaz. (Karşıt olma bozukluğuna ya da yönergeleri anlayamamaya bağlı değildir). Görevlere başlar ama çabucak odağını kaybeder ve kolaylıkla yoldan çıkar. Okul çalışmalarını, günlük ev işlerini ve iş yeri ödevleri bitiremez. Çoğu zaman üzerine aldığı görevleri ve etkinlikleri düzenlemekte zorluk çeker. Ardı sıra yapılacak görevleri yönetmede, sahip olduğu, kişisel eşyalarını düzenli tutmada güçlük yaşar. Çalışması karışık ve düzensizdir. Zaman yönetiminde zayıftır ve görevleri zamanında teslim edemez, tamamlayamaz.

  • EBEVEYNLERİN GÖZLEMLERİ

“Söylediklerim bir kulağından giriyor öbür kulağından çıkıyor.”, “Sanki aklı hep başka yerde, çok dalgın.”, “Çok sık eşya kaybediyor.”, “Bilgisayarın başında saatlerce oturabiliyor ama ödev başında en fazla 5 dakika.”

  • ÖĞRETMENLERİN GÖZLEMLERİ

“Dersi dinleyemiyor, etrafla çok ilgili, çok hayalci.”, “Başladığı işi bitiremiyor. “Sınavlarda dikkatsizce hatalar yapıyor.”, “Soruları sonuna kadar okumadan yanıtlıyor.”, “Ödev başında çok yavaş, 10 dakikalık işi 3-4 saatte bitiremiyor.”

HİPERKATİVİTE

  • KLİNİK GÖRÜNÜM:

Hiperaktivite: Alışılmadık veya anormal derecede aktif olma. Çok konuşma Çoğu zaman uygunsuz olan durumlarda koşuşturup durur ya da sağa sola eşyaların mobilyaların üzerine tırmanır. Ergenler ve erişkinler için huzursuzluk ya da sıkışmışlık hissi ile sınırlı olabilir. Çoğu zaman, sakin bir biçimde, boş zamanları geçirme etkinliklerine katılma ya da oyun oynama zorluğu vardır. Sırasında fazlaca gürültücü ve yüksek seslidir. Çoğu zaman hareket halindedir ya da sanki bir motor takılıymış gibi davranır;. Restoranlarda, toplantılarda olduğu gibi uzun süre hareketsiz kalmaktan rahatsız olur,. Rahatsız olduğu başkaları tarafından fark edilir, ayak uydurulması zordur.

  • EBEVEYNLERİN GÖZLEMLERİ

“Daha karnımdayken bile kıpır kıpırdı.”, “Sürekli hareket halinde, yürümez koşar.”, “Ya konuşur ya sesler çıkarır., “Televizyon izlerken bile amuda kalkar, taklalar atar.”

  • ÖĞRETMENLERİN GÖZLEMLERİ

“Sınıfta nereye baksam onu görüyorum.”, “Sırada otururken bile bir şeylerle uğraşır.”, “Çok konuşur ama genelde anlatmak istediğini anlamazsınız.”

DÜRTÜSELLİK

  • KLİNİK GÖRÜNÜM:

Dürtüsellik, düşünmeden hareket etmek anlamına gelir. Sırasını bekleyememe, isteklerini erteleyememe, sabırsızlık, düşünmeden yanıt verme, aceleci olma, sık sık başkalarının sözlerini kesme. Dürtüsellik genellikle hastalığın gençlerin başını belaya sokmasına veya başkalarını rahatsız etmesine sebep olan yönüdür.

  • Acelecilik

İstekleri erteleyememe, söz kesme, sırasını bekleyememe, aklına geleni anında söyleme, yaptığı davranışın sonucunu kestirememe, söyleyeceği şeyin karşısındaki kişide nasıl bir etki yapacağını düşünememe. Düşünmeden davranmaya eğilimlidir: Örneğin yeterli hazırlık olmadan ödevlere başlar, yönergeleri okumaktan ya da dinlemekten kaçınır. Sonuçlarını düşünmeden konuşur ya da ha deyince önemli kararlar alır örneğin dürtüsel bir biçimde bir şeyler satın alır, aniden işten ayrılır. Sıklıkla sabırsızdır, başkalarını beklerken huzursuz hisseder, diğerlerinden daha hızlı hareket etmek ister. İnsanları sadete getirtmeye çalışır (get to the point) Hızlı araba kullanır, trafikte başkalarından daha hızlı gitmek için trafiği keser. Bir şeyleri yavaş ve sistematik yaparken rahatsızdır ve sıklıkla etkinlik ve ödevlerde acelecidir. Riske girmek anlamına gelse bile ayartmalara direnmekte ve fırsatları geri çevirmekte zorlanır. (Bir çocuk dükkan rafındaki oyuncağı alabilir ya da tehlikeli nesnelerle oynayabilir; erişkinler sadece kısa bir tanışıklıktan sonra ilişkiye girebilir ya da gerekli çabayı göstermeden bir işe girebilir ya da bir iş anlaşması yapabilir)

  • EBEVEYNLERİN GÖZLEMLERİ

“Bu çocuğun freni yok.”, “Kaç yaşına geldi hala söz kesmeyi öğrenemedi.”, “Düşünmeden hareket ediyor.”, “Çok sabırsız, istekleri hemen olsun ister.

  • ÖĞRETMENLERİN GÖZLEMLERİ

“Daha soruyu tamamlamadan cevabını vermeye kalkıyor.”, “Aklına geleni hemen yapıyor.”, “Birçok ceza almasına karşın aynı davranışı tekrar yapıyor.”

DEHB'NA EŞLİK EDEN BELİRTİLER

DEHB’na Eşlik Eden Belirtiler; Dağınıklık, düzensizlik, dalgınlık, hayal kurma, tutarsızlık, sakarlık, koordinasyon güçlükleri, bellek (hafıza) sorunları, uyku sorunları, sosyal ilişki sorunları, saldırgan davranışlar, kendine güven ve özsaygının azalması.

  • Dağınıklık, düzensizlik
  1. “Odası, çantası çok dağınık.”,  
  2. “Sürekli bir şeylerini kaybeder.”, 
  3.  “Üstüne başına hiç dikkat etmez.”, 
  4.  “Sınıfta kalemini çıkarır, defterini ararken kalemini kaybeder, yeni bir kalem arar, bir türlü bir işe başlayamaz.”, 
  5.  “Defteri kırışıktır, çantası darmadağındır.”,  
  6. “Sırasının üstü karmakarışıktır, yanına kimse oturmak istemez.”,
  •  Dalgınlık, hayal kurma 
  1. “Kendi sınıfta ama aklı başka yerde.”, 
  2.  “Derste neredeyse uyuyacak gibi oluyor.”,  
  3. “Bazen ödev başında hiçbir şey yapmadan saatlerce duruyor.”,  
  4. “Seslendiğimizde asla duymuyor.”, 
  • Tutarsızlık 
  1. “Bir anı bir anına uymuyor.”,  
  2. “Çok keyifliyken birden öfkelenebiliyor.”, 
  3.  “Başarısı çok değişken, aynı dersten bir gün iyi bir gün kötü not alıyor.”,  
  4. “Ödevlerini bir gün tam yapıyor, başka bir gün hiçbirini yapmadan geliyor.”,  
  5. “Ne zaman ne yapacağı hiç belli olmuyor.”
  • Sakarlık, koordinasyon güçlükleri
  1. “Çok sakar.”, 
  2. “Yürürken kapılara, eşyalara çarpar.”
  3. “O kadar çok düşer ki, her yeri yara bere izi ile dolu.”
  4. “Ayakkabı, kravat bağlamayı öğrenemiyor.”
  5. “Kalem tutması bile çok farklı.”
  • Bellek sorunları
  1. “Bazı şeyleri hiç unutmaz, ama bir dakika önce söyleneni hatırlayamayabiliyor.”
  2. “Mutfağa gittiğinde ne alacağını unutmuş oluyor.”
  3. “Akşam öğrendiğini sabah unutur.”
  4. “Ödevlerini yazılı olarak almazsa mutlaka unutur, hep arkadaşlarına telefon edip öğreniyoruz.”
  • Uyku sorunları 
  1. “Bebekliğinden beri uykuyu sevmez.”
  2. “Akşamları yatıramıyoruz, bıraksak sabaha kadar oturur.”
  3. “Sabahları da bir türlü zamanında kaldıramıyoruz.”
  • Sosyal ilişki sorunları
  1. “Grup etkinliklerine kimse onu katmak istemiyor.”
  2. “Nerede nasıl davranacağını bilmiyor.”
  3. “Arkadaş partilerine çağırılmıyor.”
  4. “Kurallı oyunlarda sorun çıkarıyor.”
  5. “Arkadaş ilişkileri çok dengesiz.”
  • Saldırgan davranışlar
  1. “Sinirlendiğinde gözü bir şey görmez, çevresine zarar verir.”
  2. “Sık sık arkadaşlarıyla kavga dövüş ediyor.”
  3. “Her fırsatta kardeşine vuruyor.”
  • Kendine güven ve özsaygının azalması
  1. “Kendine güvenmiyor.”
  2. “Kendinden küçüklerle oynamayı tercih ediyor.”
  3. “Başarısız olduğunda hemen vazgeçiyor.”
  4. “Kötü çocuk olduğunu söylüyor.”
  5. “Bizim onu sevmediğimizi düşünüyor.”
  • DEHB‘ye sık eşlik eden psikiyatrik bozukluklar
  1. Karşıt olma karşı gelme bozukluğu
  2. Davranım bozukluğu
  3. Özgül öğrenme bozukluğu
  4. Depresyon
  5. Yıkıcı Duygudurumu Düzenleyememe Bozukluğu
  6. Anksiyete bozuklukları
  7. Tik bozuklukları
  8. Bipolar bozukluk

DEHB'NUN DEĞİŞİK YAŞLARDAKİ KLİNİK SEYRİ

  • BEBEKLİK DÖNEMİ
  1. Huzursuzluk
  2. Kolay ağlama
  3. Zor sakinleştirme
  4. Aşırı hareketlilik
  5. Dış uyaranlara aşırı tepki verme
  6. Uyku sorunları
  • OKUL ÖNCESİ DÖNEM
  1. Devamlı hareket halinde olma
  2. (atlama, zıplama, bir yerlere tırmanma)
  3. İsteklerini erteleyememe, tutturma
  4. Sürekli ilgi odağı olma, bunu sağlayacak bir şeyler yapma
  5. Sık sık bir oyundan diğerine geçme
  6. Belirli bir şeyle çok kısa süre ilgilenme
  7. Çok konuşma
  8. Sürekli soru sorma ve çoğu kez yanıtını dinlememe
  9. Sakarlık, sık sık yaralanma
  10. Az uyuma
  11. Kreşte Faaliyetleri sürdürememe, yarım bırakma
  12. Kurallara uymama, sırasını bekleyememe
  13. Sakince yerinde oturamama
  14. Başka çocukları itip kakma
  15. Bağırıp çağırma
  16. Çok konuşma
  • İLKOKUL DÖNEMİ
  1. Sakin ve sessizce sırada oturamama
  2. Dersi dikkatle dinleyememe
  3. Sorulan sorulara sonunu beklemeden, söz istemeden yanıt verme
  4. Verilen görevleri tam olarak yerine getirememe, başlayıp yarım bırakma
  5. Başka çocukların dikkati dağıtacak şeyler yapma
  6. Sınavlarda dikkatsizce hataları sıkça yapma
  7. Okul başarısında dengesizlik
  8. Diğer çocuklarla ilişki sorunları
  9. Kendisine benzer çocuklarla arkadaşlık kurma
  10. Eşyalarını sık sık kaybetme
  11. Dağınıklık, defter düzeninin bozuk olması
  12. Ev ödevlerini almama, eksik alma, tamamlamakta zorlanma
  13. Akademik başarısının kapasitesiyle orantısız olması
  • ERGENLİK DÖNEMİ
  1. Aşırı hareketlilikte kısmen azalma, ama kıpır kıpırlığın devem etmesi
  2. Akademik başarı sorunları
  3. Ders dinleyememe, derste uykulu olma, kalem çevirme ya da resim yapma
  4. Uzun süreli dikkat gerektiren illerden kaçınma
  5. Ders çalışmama, ödev yapmama
  6. Öğretmenle ilişki sorunları, karşılık verme, patavatsız ve ilgisiz bir öğrenci olarak nitelendirilme
  7. Aile ve arkadaş ilişkilerinde sorunlar
  8. Benlik saygısında azalma, depresyon
  9. Duygu-durumda değişkenlik, aniden öfkelenme yada neşelenme
  10. Yasal sorunlara neden olabilecek riskli davranışla
  • DEHB’li ÇOCUKLARIN GENELLİKLE DAHA "İYİ" OLDUĞU DURUMLAR
  1. Eğlenceli işler, uğraşlarda sıkıcı olanlara göre
  2. Çabuk sonuç alınan durumlarda ileride sonuç alınacak durumlara göre
  3. Sık geri bildirim alınca seyrek geribildirim almaya göre
  4. Dikkat çekici, albenili durumlarda albenisi düşük durumlara göre
  5. Günün erken saatlerinde geç saatlere göre
  6. Erişkin gözetimi ile gözetim olmamasına göre
  7. Bire-bir çalışmada grup çalışmasına göre
  8. Yeni olan ile bilinmiş kanıksanmış olana göre
  9. Baba ile anneye göre
  10. Yabancılar ile ebeveynlere göre
  11. Muayene odasında bekleme salonuna göre

PROGNOZ

Olguların %30’unda belirtiler ergenliğe kadar devam eder ve sonrasında azalır. Olguların %40’ı erişkinlikte de tedavi gerektirecek ölçüde dikkat ve davranış kontrol sorunları yaşarlar.

  • NEDEN TEDAVİ EDELİM?
  1. Düşük okul başarısı
  2. İlişki sorunları
  3. İş ve evlilik sorunları
  4. Yasal sorunlar
  5. Yaralanmalar
  6. Motorlu araç kazaları
  7. Düşük özgüven
  8. Sigara, alkol ve madde kullanımı
  • KİMİ TEDAVİ EDELİM?
  1. İşlevsel bozulma gösterenler yani
  2. “yaşın ve gelişimin gereklerinin yerine gelmesinde zorluk” gösterenler
  3. Okulda Öğrenememe (yeterince)
  4. Sorumluluklarını yerine getirmeme
  5. Kuralları tam anlamama ve uygulamama
  6. Öğretmenler ve arkadaşlar tarafından anlaşılamama
  7. Evde anne-babanın sözünü dinleyememe
  8. Kişisel sevilmediğini ve değer verilmediğini düşünme
  9. Yalnız ve kızgın hissetme
  • TEDAVİ
  1. İlaç tedavileri
  2. Ana-baba, öğretmen eğitimleri
  3. Çocuğa özel tedavi ve eğitim programları
  4. Ortamın düzenlenmesi
  5. Alternatif tedaviler
  6. Tedavinin izlenmesi
ÇOCUĞUMDA DEHB OLDUĞUNDA ŞÜPHELENİYORSAM NE YAPMALIYIM?

Belirtilerden yalnızca birinin olması tek başına DEHB tanısı koymak için yeterli değildir. Bahsi geçen belirtilerden DSM 5’e göre teşhis konulabilmesi için çocuklarda 6 ya da daha fazla bulgu, 17 yaş sonrası için en az 5 bulgu olması gerekmektedir. Bu sebeple anne-babalar ve öğretmenler çocukları iyi gözlemlemelidir. Bazı anne-babalarda her hareketli çocuğu “hiperaktif” olarak etiketleme eğilimi bulunurken bazı anne-babalarda ise çocuğunu tembel, umursamaz veya ilgisiz olarak değerlendirip görmezden gelme görülebilmektedir.  

Eğer çocuğunuzda bahsedilen belirtilerden bazıları yoğun olarak bulunuyorsa ve bu belirtiler okul, ev ortamı gibi birden fazla ortamda görülüyorsa kendi başınıza tanı koymak yerine, ayrıntı değerlendirme ve uzman görüşü için en yakın Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı Uzmanına başvurunuz!

Unutulmamalıdır ki, DEHB uygulanan tedaviye çok iyi yanıt veren bir bozuktur. Buna karşın tedavi edilmediğinde çocuklarda, zihinsel becerileri yeterince kullanamama ve dolayısıyla okul başarısında düşme, günlük yaşama adaptasyon sorunları gibi birçok problem ortaya çıkabilmektedir.

   ÖNEMLİ NOT   

Değerli Velilerimiz, Yukarıda anlattıklarımız tanı amaçlı olmayıp sadece bilgi amaçlıdır. DEHB Biyolojik ritimden kaynaklanan Psikiyatrik bir rahatsızlık olduğundan dolayı tanılama ve tedavi protokollerini sadece çocuk ve ergen psikiyatri servislerinde yapılır.

Uzmana sor